Japans bestuur Nederlands-Indië

De bestuursverantwoordelijkheid voor bezet Nederlands-Indië wordt door de Japanse autoriteiten in Tokio al voor het uitbreken van de oorlog verdeeld tussen de marine en het leger. De grenzen tussen het Leger- en Marinegebied worden niet scherp getrokken en met het oog op gezamenlijke acties hebben verschillende plaatsen in het Marinegebied ook een legerbezetting. Het Marinegebied (Minseibu) valt onder de verantwoordelijkheid van de Zuid-Westelijke Vloot en omvat Borneo, Celebes, de Molukken, de Klein-Soenda eilanden en Nieuw-Guinea. Het hoofdkwartier van de Zuid-Westelijke Vloot wordt gevestigd in Makassar (Celebes).
Het legergebied omvat de dichtbevolkte eilanden Java en Sumatra. Java valt onder de verantwoordelijkheid van het 16de Leger dat zijn hoofdkwartier heeft in Batavia/Djakarta. Het 16de Leger staat onder bevel van luitenant-generaal Imamura Hitoshi (maart - november 1942), luitenant-generaal Harada Kumakishi (november 1942 - april 1945) en luitenant-generaal Nagano Yosiuchi (april - september 1945). Het 25ste Leger bestuurt Sumatra vanuit Bukittinggi/Fort de Kock en staat onder bevel van luitenant-generaal Saito Yaheita (maart 1942-maart 1943) en luitenant-generaal Tanabe Moritake (maart 1943 - september 1945). De algemeen opperbevelhebber over de landstrijdkrachten in de Zuidelijke Gebieden (Nanyo) is veldmaarschalk Terauchi Hisaichi. Hij ontvangt zijn instructies rechtstreeks van het Keizerlijk Algemeen Hoofdkwartier in Tokio. Zijn eigen hoofdkwartier is in de oorlog achtereenvolgens gevestigd in Saigon, Singapore, Manila en ten slotte weer in Saigon.
Medio 1942 (op Java op 1 augustus) draagt het leger zijn bestuurstaken over aan het Japanse Militaire Bestuur (Gunseibu). In het Marinegebied opereert het Departement van Marine Civiel Bestuur. De Gunseibu is een op militaire leest geschoeid civiel bestuursapparaat dat bestaat uit technisch, economisch en juridisch geschoolde Japanse ambtenaren. De bevelhebber van het bezettingsleger is weliswaar het hoofd van het Militaire Bestuur maar hij laat de feitelijke verantwoordelijkheid voor het civiele bestuur aan zijn chef-staf. Het Militaire Bestuur heeft de taak de orde en rust te handhaven, de natuurlijke hulpbronnen in de veroverde gebieden te exploiteren en de Japanse bezettingsmacht zoveel mogelijk zelfvoorzienend te maken. De controle op de naleving van de Japanse verordeningen is in handen van de Kempeitai, de Japanse militaire politie. Zij wordt daarbij geholpen door de Indonesische ambtenaren van de Politieke Inlichtingen Dienst (PID). De PID was oorspronkelijk een onderdeel was van de Nederlands-Indische politie die zich bezighield met het in de gaten houden van Indonesische nationalisten.

Literatuur

I.J. Brugmans, H.J. de Graaf, A.H. Joustra en A.G. Vromans, Nederlandsch-Indië onder Japanse bezetting. Gegevens en documenten over de jaren 1942-1945 (Franeker, 1960)
D. van Velden, De Japanse interneringskampen voor burgers gedurende de Tweede Wereldoorlog (Franeker, 1985)

Informatie o.a. in:

Toegang 2.22.21, 808 t/m 824 (Stukken uit Consulaatsarchieven van Batavia en Soerabaja) Riksarkivet Stockholm Zweden
Toegang 2.10.14, inv.nrs. 5192, 5196, 5197, 5199, 5203, 5212 en 5216
Toegang 2.10.62, inv.nrs. 2339, 2341, 2348, 2350 en 2355 (Indisch verzet)
Toegang 2.12.27, inv.nr. 58
Toegang 2.12.37, inv.nrs. 254 t/m 258 (Samenvatting van de belangrijkste gegevens uit Inlichtingenrapporten inzake N.I.)

Alleen raadpleegbaar op de studiezaal:

Toegang 2.10.62, inv.nrs. 44 t/m 56 (Ondervragingsrapporten en compilaties van ondervragingsrapporten opgemaakt door de NEFIS met betrekking tot militaire, politieke en economische ontwikkelingen in Nederlands Indië, met kaarten en plattegronden, 1944 1945).
Toegang 2.12.37, inv.nrs. 327 t/m 331 (Ondervragingsrapporten door NEFIS, 1944-1945)

Zie ook:
- Japanse interneringskampen
- NEFIS